Kara śmierci "państwa podziemnego"

Konieczne jest mieć na uwadze, że kara śmierci jest rodzajem obrony koniecznej życia niewinnych osób przed realnym zagrożeniem ze strony danej osoby (agresora). 

Nie znam na tyle tej historii, by ocenić zasady i praktykę stosowaną przez "państwo podziemne". Pewne jest, że okupacja była sytuacją nadzwyczajną, która jednak nie może zmienić zasad moralnych, choć ma wpływ na ich stosowanie. 

Ważne jest w tym temacie także katolickie nauczanie o wojnie sprawiedliwej. Na polu bitwy także nie jest możliwe prowadzenie procesu sądowego nad każdym walczącym, by dać mu możliwość obrony. Istotny jest udział w walce i realne zagrożenie życia, przed którym wolno i należy się bronić. Innymi słowy: chodzi o pewność realnego zagrożenia życia ze strony agresora. Także w przypadku tzw. państwa podziemnego istotna jest ta pewność. 

Zasadność kary śmierci

Kara śmierci jest sprawiedliwą obroną społeczności przed osobą, która po pierwsze zawiniła i po drugie nadal stanowi realne i poważne zagrożenie dla innych osób czy społeczności. Ponadto, jak każda kara, ma znaczenie pokutne oraz wychowawcze (odstraszające naśladowców).

Problemem jest natomiast omylność sądownictwa oraz niedoskonałość systemu więziennictwa. Także dlatego kara śmierci powinna być stosowana tylko w zupełnie oczywistych i wyjątkowych sytuacjach. Cel pokuny i wychowawczy można osiągnąć przez skazanie na pracę w odosobnieniu, tzn. na zarobienie na własne utrzymanie i dodatkowo na cele społeczne. Samo odizolowanie od społeczeństwa wraz z zapewnieniem darmowego utrzymania bez pracy jest niesprawiedliwe, niemoralne i antywychowawcze.

W kwestii głosowania na kandydata czy partię, która deklaruje zamiar wprowadzenia kary śmierci, istotne są wymienione aspekty. Przede wszystkim ten zamiar nie może być motywowany zemstą czy społecznym odruchem zemsty. Równocześnie popieranie wprowadzenia sprawiedliwej kary śmierci generalnie nie przekreśla chrześcijańskiego charakteru programu danej partii czy osoby.

Obecnie próbuje się podważyć moralność kary śmierci w powoływaniu się czy to na zakaz w V przykazaniu Dekalogu, czy też na to, że tylko Pan Bóg jest panem życia. Obydwa argumenty są chybione. Przykazanie V oznacza właściwie "nie morduj", czyli "nie zabijaj bez sprawiedliwego powodu", gdyż zawsze Pan Bóg pozwalał na zabicie agresora dla powstrzymania go przed realnym zabiciem przez niego. Także kara śmierci jest moralna wtedy i tylko wtedy, gdy stanowi niezbędny środek ochrony życia niewinnych osób, zagrożonego przez winowajcę. 

Czy zmiana nauczania w Katechiźmie Kościoła Katolickiego odnośnie kary śmierci jest obowiązująca?

Jest generalną zasadą w teologii katolickiej, że nauczanie zmienne nie należy do dziedziny Bożego Objawienia i tym samym nie obowiązuje jako prawda wiary.

Inną zasadą w tej kwestii jest, że nauczanie stałe, trwające od niepamiętnych czasów, przez wieki, zawarte w Tradycji i Piśmie św., jest niezmienne i tym samym obowiązuje, natomiast próba jego zmiany nie obowiązuje, lecz podlega odrzuceniu.

Sprawa kary śmierci w swej istocie nie jest prawdą wiary czy obyczajów, lecz zastosowaniem ogólniejszych prawd zawartych w Bożym Objawieniu. W języku fachowym należy powiedzieć: nauczanie w tej kwestii nie jest dogmatyzowalne, tzn. nie ma i nie może mieć rangi definicji dogmatycznej.

Oczywiście możliwy jest rozwój nauczania w tej sprawie, jednak nie może on polegać na dialektycznym zaprzeczeniu wcześniejszemu stałemu nauczaniu.

Podsumowując:
1. O ile nowy zmiana odnośnego fragmentu w Katechiźmie jest zaprzeczeniem dotychczasowego stałego nauczania Kościoła, nie stanowi ona uprawnionego organicznego rozwoju doktryny i tym samym nie ma mocy wiążącej.
2. W takiej sytuacji katolik powinien wziąć pod uwagę i rozważyć zmienione nauczanie, jednak ma prawo trzymać się dotychczasowego nauczania Kościoła i to bez żadnego uszczerbku we wierze i bez grzechu.

Czy nowe nauczanie ws. kary śmierci jest wiążące dla katolika?

 

Pytanie dotyczy przede wszystkim zarówno natury nauczania Kościoła, jak też zakresu władzy papieskiej.

Najpierw należy mieć na uwadze, iż chodzi o zmianę w katechiźmie. Katechizm ma być wyłożeniem i wyjaśnieniem prawd wiary i obyczajów zgodnie z Bożym Objawieniem, czyli przedstawiać nauczanie Kościoła, nie poszczególnych osób, niezależnie od ich rangi czy stanowiska. 

Ranga formalna - czyli ujęcie w "Katechiźmie Kościoła Katolickiego" - nie jest aspektem jedynym i nadrzędnym. Nadrzędna jest ranga materialna, czyli związek z Bożym Objawieniem. Jak wiadomo, Boże Objawienie poświadczone w Piśmie św. i Tradycji Kościoła nie odrzuca kary śmierci i nie naucza absolutności biologicznego życia człowieka. Zgodnie z tym tradycyjne nauczanie Kościoła dopuszcza karę śmierci pod pewnymi warunkami, podobnie zresztą jak prowadzenie wojny sprawiedliwej, co także ma związek z piątym przykazaniem Dekalogu. 

Czy papież ma władzę zmiany nauczania Kościoła w tej i innych kwestiach? Oczywiście nie ma, ponieważ nienaruszalną granicą władzy papieskiej jest Boże Objawienie poświadczone raz na zawsze w Piśmie św. i Tradycji Kościoła. Owszem, papież może wyrażać pogląd w tej sprawie jako swoją opinię teologiczną, ale nie ma prawa przedstawiania jej i traktowania jako nauczania Kościoła. Fakt wprowadzenia tego poglądu do katechizmu nie ma znaczenia, gdyż ranga materialna zależy od związku z Bożym Objawieniem, nie od umieszczenia w takim czy innym dokumencie, i jest nadrzędna. 

Tym samym katolikom niezmiennie wolno trzymać się tradycyjnego nauczania Kościoła w kwestii kary śmierci, bez jakiegokolwiek uszczerbku w tożsamości katolickiej i bez grzechu. Owszem, należy odpowiednio respektować pogląd Franciszka i starać się go zrozumieć, jednak traktowanie tego poglądu jako obowiązującego nauczania Kościoła byłoby nieporozumieniem, niezależnie od takich czy innych deklaracyj czy gróźb. 

Czy nauczanie w sprawie kary śmierci jest nieomylne?

 

Po pierwsze, katechizm powinien podawać stałe nauczanie Kościoła, czyli niezależne od trendów, mniemań i opinij, nawet jeśli nie jest ono dogmatyczne w sensie ścisłym czyli formalnie nieomylne. 

Po drugie, katechizm nie jest właściwą formą zdefiniowania nauczania w znaczeniu wprowadzania zmian chociażby formalnych, czyli co do rangi danego zdania teologicznego. Innymi słowy: gdy papieże mieli mocą swojego autorytetu określić nauczanie w danej kwestii, to wydawali bullę czy encyklikę, w której wyjaśniali i ustanawiali daną prawdę. To nauczanie było następnie przejmowane do nauczania katechizmowego. Wynika to z natury katechizmu: jego zadaniem jest nauczanie jak najprostsze i zależne także od zdolności i zrozumienia u odbiorców. Natomiast do natury nauczania papieskiego, czyli skierowanego do całego Kościoła, należy uniwersalność i ponadczasowość przynajmniej w zamierzeniu. 

Po trzecie, naturą nauczania nieomylnego jest niezmienność. Jeśli dane nauczanie zostało zmienione, to albo nie należy dziedziny nauczania wiary i obyczajów wynikającego z Bożego Objawienia, albo jest omylne i zarazem tymczasowe, więc także nieobowiązujące w sumieniu. 

Wynika to z natury nieomylności Kościoła i tym samym papieskiej. Polega ona nie na otrzymywaniu nowych objawień w biegu historii, lecz na charyzmacie nieomylnej wierności Bożemu Objawieniu danemu raz na zawsze przez Jezusa Chrystusa. 

W zastosowaniu do kwestii kary śmierci:

Wprowadzenie diametralnej zmiany do katechizmu jest pogwałceniem nie tylko formalnych procedur dokumentów papieskich, lecz także natury katechizmu oraz istoty nauczania Kościoła. Równocześnie oznacza to, że także ta zmiana może ulec zmianie, ponieważ katechizmy są formalnie zmienne (materialnie i formalnie niezmienne są prawdy wiary pochodzące wprost z Bożego Objawienia). Zresztą już samo wprowadzenie zmiany w nauczaniu odnośnie kary śmierci oznacza, że wprowadzający tę zmianę uznał nauczanie w tej kwestii za zmienne, czyli podległe także przyszłym zmianom. 

Stanowisko odnośnie kary śmierci samo w sobie nie jest dogmatyczne, tzn. nie jest zawarte wprost w prawdach i moralności podanych w Bożym Objawieniu. Jest natomiast powiązane z takimi prawdami jak te, że jedynie Bóg jest władcą życia i śmierci, oraz że piąte przykazanie Dekalogu odnosi się do zabijania niewinnych, a nie do słusznej koniecznej ochrony życia niewinnych przed zbrodniarzem i jego prawdopodobnymi czynami. Pewne jest także, że w Bożym Objawieniu oraz dotychczasowym zwyczajnym (tzn. nieuroczystym dogmatycznie) nauczaniu Kościoła nie ma zasadniczego odrzucenia, ani tym bardziej potępienia kary śmierci. Tym samym teologicznie możliwe i poprawne jest jedynie precyzowanie warunków jej stosowania, oczywiście jako środka koniecznego i ostatecznego ku ochronie życia niewinnych. Inne funkcje tej kary - jak wychowawcza oraz zadośćuczynienia - są wtórne i podrzędne.   

W Kościele istnieje zasada zgodności diachronicznej, czyli na przestrzeni wieków. Dlatego już w starożytności nowość czy nowinka były synonimami herezji. Każde nauczanie wiary katolickiej musi być mieć podstawy i być zakorzenione w Bożym Objawieniu poświadczonym przez Tradycję Kościoła i Pismo św. Cokolwiek jest z tym sprzeczne, musi być odrzucone, niezależnie od tego, czy i na ile ma oparcie czy poparcie w trendach i opiniach współczesnych. 

Oznacza to, że wcześniejsze katechizmy, podające tradycyjne katolickie nauczanie odnośnie kary śmierci, nie tracą na aktualności i nie mogą jej utracić. Tym samym mogą być podstawą do kształtowania wiary i poglądów wiernych także obecnie i w przyszłości. 

Jak należy rozumieć kary w Starym Testamencie?

Kluczem do właściwego rozumienia Starego Testamentu jest Nowy Testament. Stary nie bowiem przygotowaniem, zapowiedzią i wychowawcą ku Nowemu.

Prawo Mojżeszowe z jednej strony odpowiadało ówczesnej sytuacji narodu, z drugiej wychowywało naród według woli Bożej, także w kontraście wobec innych narodów.

Nie jest przypadkiem, że czwarte przykazanie Dekalogu jest pierwsze w szeregu przykazań odnoszących się do relacyj międzyludzkich. Jest pewne zarówno zdroworozsądkowo jak też empirycznie, że stosunek do rodziców jest istotny nie tylko dla więzi rodzinnych lecz także ogólnie społecznych, tym samym także dla porządku i pokoju społecznego. To pozwala zrozumieć wagę przypisywaną tej sprawie, wraz z karą przewidzianą za przewinienia. Brak szacunku dla rodziców godzi zarówno w podstawowe relacje społeczne jak też w relację do Boga, gdyż to rodzice byli w Izraelu pierwszymi nauczycielami we wierze i też celebrującymi obrzędy religijne, których większość odbywała się w domach (codzienne modlitwy, uczty świąteczne, wspólne pielgrzymki).

Nowy Testament i tym prawo kościelne nie zawiera kary śmierci jako kary za przewinienia moralne i religijne. Nie ma też odrzucenia kary śmierci, która jest rozumiana jako obrona przed złoczyńcą, nie jako zemsta. W tym znaczeniu w Kościele wypełniło się proroctwo Ezechiela (33,11):

"Powiedz im: Na moje życie! - wyrocznia Pana Boga. Ja nie pragnę śmierci występnego, ale jedynie tego, aby występny zawrócił ze swej drogi i żył. Zawróćcie, zawróćcie z waszych złych dróg! Czemuż to chcecie zginąć, domu Izraela?"

Czy zmiana nauczania odnośnie kary śmierci jest nauczaniem nieomylnym?

 

Jak widać, wiele osób porusza kwestię obowiązywalności względnie nieomylności ostatniej zmiany w nauczaniu Katechizmu Kościoła Katolickiego odnośnie kary śmierci.

Sprawa jest dość prosta. Jeśli coś uległo zmianie, to jest zmienne i tym samym nie należy ani do Bożego Objawienia, ani do nauczania nieomylnego. Nieomylność Kościoła dotyczy wyłącznie nauczania prawd zawartych przynajmniej pośrednio w Bożym Objawieniu, które jest niezmienne. Dlatego nauczanie zmienne nie wchodzi w zakres nauczania nieomylnego.

Po drugie, pierwszeństwo ma zawsze nauczanie poświadczone i sprawdzone przez wieki. Do nowości Kościół zawsze podchodził ostrożnie i z rezerwą.

Oczywiście należy przyjąć z uszanowaniem wprowadzoną zmianę, starając się ją zrozumieć co do kontextu, intencji i właściwej treści. Jednak nie wyklucza to krytycznej reflexji, o ile wynika ona z przesłanek zawartych w dotychczasowym nauczaniu Kościoła i teologów katolickich.