Problem zła, grzechu i cierpienia

Temat jest oczywiście bardzo szeroki, a zarazem bodaj najtrudniejszy w całej teologii, zarówno dogmatycznie jak też exystencjalnie, gdyż dotyka każdego człowieka, także teologa. Trudność polega właśnie na tym, że odpowiedź nawet prawidłowa dogmatycznie jest odczuwana jako niewystarczająca, ponieważ dotyczy każdego osobiście, a w każdym normalnym człowieku zło i cierpienie, a  generalnie także grzech wywołuje sprzeciw i brak zgody. 

Oczywiście Pan Bóg stwarzając świat i człowieka wiedział, że nastąpi grzech i że będzie konieczne dzieło Zbawienia. Wówczas już postanowił dokonać tego dzieła przez Krzyż Jezusa Chrystusa, czyli przez cierpienie w otchłani zła i grzechu. Teologicznie grzech jest następstwem - w pewnym sensie także konsekwencją - wolności człowieka, zaś wolność ta jest odblaskiem wolności Boga samego, który stworzył człowieka na Swój obraz i podobieństwo. Takie stworzenie z kolei wynika z miłości Boga, czyli udzielania dobra. Innymi słowy: skoro Bóg jest miłością, to konieczne w logice miłości było stworzenie istoty wyposażonej w wolność, czyli wolę w znaczeniu możliwości wyboru między dobrem a złem, między wolnym posłuszeństwem Bogu a wolnym nieposłuszeństwem. Ta wolność jako odblask doskonałości Boga jest tak wielką wartością, że dobro jej zaistnienia przewyższa zło wynikające z nieposłuszeństwa. 

W posłuszeństwie Syna Bożego, który stał się Człowiekiem, nieposłuszeństwo grzechu jest przezwyciężone i pokonane. Dlatego grzech, zło i cierpienie nie mają ostatniego słowa. Taki jest ich sens: bycie przezwyciężonym. A naocznymi dowodami tego zwycięstwa są święci, którzy idą drogą Jezusa Chrystusa. 

Działanie Boga w Starym Testamencie

Stary Testament jest ukierunkowany na spełnienie Objawienia Bożego w Nowym Testamencie. Wyzwolenie z niewoli egipskiej - koszem śmierci Egipcjan - jest proroczym obrazem Zbawienia od niewoli grzechu przez Jezusa Chrystusa.

Jezus Chrystus nie przyszedł, żeby uwolnić wszystkich ludzi od cierpienia i śmierci ciała, lecz żeby dać życie wieczne.

Oczywiście Bóg mógłby jednym aktem woli zniweczyć grzech i cierpienie, mimo ludzi i wbrew ludziom. Jednak to by nie odpowiadało roli i godności człowieka. Tylko w sytuacji wyboru między dobrem a złem człowiek realizuje swoją wolność, przez którą jest podobny do Boga. To podobieństwo jest darem Boga i to tak wielkim, że wartym ceny grzechu i cierpienia.

Dotyczy to także historii starotestamentalnej. Wszystko ma znaczenie spełnione w Jezusie Chrystusie. Cokolwiek Bóg działa, to jest nastawione na nawrócenie ludzi, czyli uznanie prawdziwego Boga i wolne poddanie się Bogu w miłości. 

Bóg nikogo nie zabija. Należy odróżnić treść teologiczną od sposobu jej opowiadania, w tym wypadku w Starym Testamencie. Sposób opowiadania, czyli tzw. rodzaj literacki, zależy od pojęć ówczesnych i od perspektywy autora. Wszelkie zło pochodzi oczywiście nie od Boga, lecz od zbuntowanego anioła i ludzi poddających się jemu. Bóg dopuszcza zło, także zabijanie, w tym znaczeniu, że zło ostatecznie nie jest w stanie zniweczyć planu Zbawienia, lecz jest nim ogarnięte. To ogarnięcie przez zbawczą wolę Boga jest wyrażane w języku starotestamentalnym w sposób uproszczony i wymagający uzupełnienia i wyjaśnienia w Nowym Testamencie, czyli w dziele zbawczym Syna Bożego, który przyjął na Siebie krzyż. 

Innymi słowy: Zbawienie dokonało się kosztem śmierci Boga-Człowieka na krzyżu. Zostało to zapowiedziane między innymi w opowieści o wyprowadzeniu z niewoli egipskiej. 

Jak przekonać ateistę o niemoralności aborcji?

 

Pytanie odnosi się do argumentu, że tzw. aborcja skraca bądź usuwa cierpienie. 

W tym argumencie zawartych jest kilka błędów myślowych, mianowicie: 

1. Mniemanie, jakoby można było dysponować życiem osoby cierpiącej względnie narażonej na cierpienie. 

2. Uznanie życia w cierpieniu za mniej czy bezwartościowe.

3. Ułuda, jakoby możliwe było życie bez cierpienia.

4. Nieliczenie się z faktem cierpienia właśnie w wyniku aborcji, co do którego są niezaprzeczalne dane empiryczne (tzw. syndrom postaborcyjny). 

Rzeczywiście, odgrywa tutaj pewną rolę brak zrozumienia wartości cierpienia. Świadczy to o braku zdroworozsądkowego myślenia, ponieważ nie istnieje życie bez cierpienia, a ucieczka przed cierpieniem w ogóle ułudą, której logiczną konsekwencją może być tylko samobójstwo. Widocznie osoby tak myślące przynajmniej przeczuwają tę konsekwencję, jednak brak im odwagi przyznania się do niej oraz dokonania, a zastępczo szukają rozwiązania w zabiciu innej osoby czy innych osób, co jest oczywiście patologiczne. 

Ktoś, do kogo dociera, że nie jest możliwe życie bez cierpienia, może próbować argumentować odnośnie skali cierpienia, mianowicie, że należy minimalizować cierpienie, skoro nie można go zupełnie uniknąć. Także tutaj zawarty jest błąd myślowy, polegający na uzurpowaniu sobie prawa decydowania o czyimś życiu w imię minimalizacji własnego cierpienia. Nie trudno dostrzec, że także takie nastawienie jest patologiczne przynajmniej w zarodku i prowadzi do patologicznych zachowań. Jest to wyraźnie widoczne właśnie w sprawie aborcji: ponieważ dziecko w łonie matki jest bezbronne, to łatwo jest dysponować jego życiem z pominięciem jego praw na podstawie zwykłego faktu biologicznego, że jest to człowiek. 

Jak widać, można to nastawienie obalić już w ramach prawa naturalnego poznawalnego czysto rozumowo, czyli bez odwoływania się do Bożego Objawienia. 

Dodać należy, że nikt nie ma prawa decydować o tym, czy życie innej osoby - także niepełnosprawnej i cierpiącej - ma sens czy nie ma. 

Sens jest innym określeniem na cel życia, który świadomy. Sens nie jest tworzony przez świadomość, lecz jest przez nią poznawany. W tej sprawie często zachodzi znowu błąd myślowy, wpajany zwłaszcza przez fałszywą filozofię kantyzmu i jego pochodnych. Według tego myślenia rzeczy same w sobie - i tym samym ich cel - nie są poznawalne, lecz ich sens jest nadawany przed podmiot poznający. Jaskrawie wyraził to Hegel w swoim słynnym powiedzeniu (na pytanie studenta podczas wykładów), że gdy teoria nie zgadza się z faktami, to tym gorzej dla faktów:

Niestety jest to myślenie dość rozpowszechnione obecnie, aczkolwiek bardziej praktycznie niż teoretycznie. Logicznie jest ono absurdalne, jednak de facto często stosowane.  

Jak przekonać ateistę, agnostyka czy w ogóle poganina o wartości cierpienia? 

Właściwie wystarczy wskazać na proste doświadczenie życiowe. Także matka rodząca zdrowe dziecko nie jest w stanie uniknąć cierpienia. Ani ona, ani nikt nie wie, czy to dziecko nie zachoruje, nie będzie cierpiało i nie umrze w młodym wieku, czy to w wyniku w wypadku, czy na nieuleczalną chorobę. Rodzice pragnący potomstwa decydują się na opiekę nad nim, a to znaczy także nieprzyjemne obowiązki jak przewijanie, karmienie nocą, troski w razie choroby, także trud wychowania i poważne ograniczenie swojej wolności, wypoczynku, zaspokajania swoich potrzeb i zachcianek. Podobnie jest w każdej innej dziedzinie życia: nie ma sukcesu szkolnego ani zawodowego bez żmudnego uczenia się, wysiłku, rezygnacji z przyjemności itp. To są wszystko sposoby świadomie i dobrowolnie podjętego cierpienia, co wyrazili już starożytni Rzymianie w powiedzeniu: per aspera ad astra (= przez trudy do gwiazd). 

Czy Marija podlegała grzechowi i jego skutkom?

 

Przede wszystkim należy odróżnić:

- grzech pierworodny, czyli wspólny rodzajowi ludzkiemu w wyniku pochodzenia od pierwszych rodziców, którzy zgrzeszyli, 

- grzech jako osobiste przekroczenie prawa Bożego, oraz 

- skutki grzechu pierworodnego. 

Wiemy z nieomylnego nauczania Kościoła, że Marija była wolna od grzechu pierworodnego oraz wszelkich osobistych grzechów. Oznacza to, że nigdy nie popełniła nawet grzechu powszedniego. W tym była podobna do Swojego Boskiego Syna. Żyła od poczęcia - czyli początku swego istnienia - w łasce uświęcającej, której nigdy nie utraciła. 

Nie oznacza to jednak wolności od skutków grzechu pierworodnego, które są wspólne dla całego rodzaju ludzkiego i tym samym dla każdego człowieka. W wypadku Mariji chodzi oczywiście o skutki, które nie są grzeszne, czyli cierpienie i śmierć. Natomiast zła pożądliwość, czyli skłonność do zła, która także jest skutkiem grzechu pierworodnego, nie miała miejsca w duszy Matki Najświętszej. Nie oznacza to niemożliwości zgrzeszenia, ani pomniejszenia zasługi w uniknięciu jakiegokolwiek grzechów. 

Marija miała oczywiście wolną wolę jak każdy człowiek i tym samym miała możliwość zgrzeszenia przez akt swojej woli. Nie była też wolna od słabości i ludzkich ograniczeń, które nie wynikają z własnej woli i są tym samym bez grzechu. Tak np. w trosce macierzyńskiej postawiła zarzut swojemu dwunastoletniemu Synowi po znalezieniu w świątyni. Było to na wskroś ludzkie, w pewnym sensie niedoskonałe, gdyż świadczyło o braku zrozumienia dla tajemnicy Wcielenia Syna Bożego, który był równocześnie Jej Synem, jednak nie było w żaden sposób grzeszne wobec Jego boskiej godności i woli. Potem podczas Męki Syna zapewne po ludzku zrozumiały ból stanowił próbę Jej wiary, podobnie jak u każdego człowieka, zwłaszcza matki, a nawet jeszcze bardziej. 

Podlegała cierpieniu, jak każdy grzesznik, a nawet w pewnym sensie bardziej niż inni ludzie, ponieważ jako nieskalana żadnym grzechem zarówno o wiele bardziej odczuwała ohydę zła, jak też współczuła z cierpieniem innych, zwłaszcza Swojego Syna. Podleganie cierpieniu odróżnia Mariję od stanu pierwszych rodziców w raju, czyli przed grzechem pierworodnym, gdyż wtedy nie było cierpienia. Nie była też pod względem naturalnym nieśmiertelna, gdyż śmierć fizyczna jest wspólna całemu rodzajowi ludzkiemu, nie będąc grzechem, lecz jego skutkiem. Fakt, że w momencie śmierci czyli zakończenia żywota doczesnego, została przeniesiona z duszą i ciałem do chwały niebiańskiej, nie oznacza nieśmiertelności naturalnej - jest ona właściwa tylko Bogu i w pewnym sensie duchom bezcielesnym - lecz wynika z działania łaski, która jest udziałem w Zmartwychwstaniu Jej Syna. 

Czy wolno dobijać umierających?

Rzeczywiście sytuacja wojny czy na froncie jest wyjątkową. Zresztą każda sytuacja cierpienia i umierania wywołuje uczucia. Ma to oczywiście wpływ na ocenę moralną danego czynu, tzn. winy w danym konkretnym przypadku. Jednak takie okoliczności łagodzące nie są w stanie zmienić zasad moralnych obowiązująch zawsze niezmiennie.

Zasadą naczelną jest, że tylko Bóg jest Panem życia ludzkiego. Człowiek nie ma prawa odebrać życia ani sobie ani innemu, niezależnie od motywacji i okoliczności. Może się to wydawać trudne do zaakceptowania w danej sytuacji, jednak jest z całą pewnością prawdziwe i słuszne.

Dochodzimy tutaj do pytania o sens i wartość cierpienia. Czysto ludzkie kryteria tutaj już nie wystarczą. Konieczna jest perspektywa prawdy objawionej przez Boga w Krzyżu Jezusa Chrystusa. W świetle Bożego Objawienia wiemy, że cierpienie ma wartość zadośćuczynienia za grzechy, a także wartość ofiary, czyli oddania się i oddania siebie za innych z miłości.

Przychodzi mi tutaj na myśl przykład mojego Siostrzeńca, który zmarł 3 lata temu w wieku 26 lat na chorobę nowotworową. Przez prawie półtora roku bardzo cierpiał cieleśnie i też psychicznie w wyniku zabiegów szpitalnych, które zadziwiająco dzielnie znosił aż do końca. Do końca potrafił się uśmiechać, nawet wtedy, gdyż wiedział, że nie ma szansy na wyjście z choroby. W ostatnich godzinach życia ziemskiego, gdy niesamowicie cierpiał, pocieszał obecnych krewnych. Nie mogąc już wiele mówić, ustawił swojej mamie w tełefonie tapetę pokazującą czyste, bezchmurne niebo. A miesiące wcześniej pewnego razu powiedział do niej, że ofiarowuje swoje cierpienie za rodzinę i o nawrócenie pewnej ukochanej osoby. Przy tym nigdy się nie skarżył na swoje cierpienie lecz je ukrywał przed innymi. Tym samym pokazał, że pojął sens cierpienia.

Czy miłość matki do dziecka jest większa niż Boga do człowieka?

Kara za grzechy, także kara wieczna czyli piekło, jest dziełem Bożej sprawiedliwości, która jest istotnym aspektem Bożej miłości. Bóg nie skazuje człowieka na potępienie z powodu zemsty czy złości. Przede wszystkim Bóg daje każdemu możliwość i wszelkie środki do osiągnięcia szczęścia wiecznego. Tak więc od człowieka tylko zależy, czy ten cel osiągnie. Gdy człowiek ze swojej wolnej woli odrzuca Boga i tym samym szczęście wieczne, wówczas sam wybiera wieczne potępienie, które jest odrzuceniem miłości Boga.