Korzenie modernizmu

Pytanie jest wprawdzie złożone, lecz właściwie dość proste. Trafną analizę modernizmu dał Kościołowi i światu już papież św. Pius X w swojej słynnej encyklice "Pascendi Dominici gregis", której lekturę oczywiście polecam. W niej zawarta jest zasadnicza odpowiedź na to pytanie. Encyklika jest owszem pisana częściowo dość fachowym językiem, co wynika z faktu, że jest adresowana właściwie do biskupów czyli osób dysponujących odpowiednim przygotowaniem filozoficznym i teologicznym. Tym niemniej każdy może odnieść z niej pożytek, tym większy im większego trudu dołoży dla jej zrozumienia. 

Nie byłoby sensowne referowanie tutaj tejże encykliki. Ograniczę się do kilku - mam nadzieję pomocnych - uwag. 

Papież jako główne i zasadnicze źródło modernizmu wymienia na pierwszym miejscu agnostycyzm, a następnie ewolucjonizm i panteizm. Nie trudno więc dostrzec, że chodzi o takie filozoficzne korzenie jak kantyzm i heglizm. W uproszczeniu mówiąc: ten pierwszy jest odpowiedzialny za sprowadzenie religii do sfery przeżyć i ewentualnie moralnej funkcji społecznej, ten drugi za ślepą wiarę w postęp dziejowy i apoteozę subiektywności, z panteizmem włącznie. Konsekwencją jest relatywizm, czyli negacja nie tylko poznania prawdy lecz wręcz istnienia prawdy. 

Sięgając jeszcze głębiej w historii myśli ludzkiej, dochodzimy do późnośredniowiecznego nominalizmu oraz starożytnego sofizmu z pewną domieszką platonizmu i neoplatonizmu (co jest widocznie zwłaszcza u Hegla). Reprezentantami w dziedzinie religii są zarówno judaizm (czyli religia rabiniczno-talmudyczna) oraz protestantyzm. Jako wspólną cechę mają wstręt do realizmu poznawczego czyli do możliwości prawdziwego poznania w różnych a kompatybilnych drogach poznania (indukcja, dedukcja, w pewnym zakresie także intuicja), reprezentowanego w filozofii o metodzie scholastycznej, której wybitnym wykwitem jest tomizm, a to nie w znaczeniu pewnej szkoły czy nurtu filozoficznego lecz jako tzw. filozofii wieczystej, skupiającej i dyskutującej komplexowo i owocnie całość zakresu i dziejów myśli ludzkiej w jej najwybitniejszych okazach. 

W XIX w. doszło do pewnej transformacji w stosunku między tą filozofią i tym samym teologią katolicką a naukami. Filozofia europejska była wówczas zdominowana przez kantyzm oraz jego epigonów i bachorów - z jednej strony heglizm, z drugiej pozytywizm i scjentyzm. Nauki szczegółowe, zwłaszcza przyrodnicze rozwijały się bujnie swoją drogą, czyli metodą indukcyjną. Nieco później pojawiła się fenomenologia i tzw. filozofia analityczna skupiona na dedukcji. Przyrodnicy przejawiali - i obecnie także przejawiają - ambicje quasi filozoficzne, a nawet quasi teologiczne, a to zwykle niestety bez odpowiedniego przygotowania w wykształceniu ogólnym filozoficznym. Skutkuje to z reguły podawaniem poglądów filozoficznych czy raczej pseudofilozoficznych jako rzekomo wynikających z danych przyrodnictwa. Bardzo często spotykanym przejawem ignorancji filozoficznej na poziomie elementarnym jest utożsamianie naukowości z metodą nauk przyrodniczych (w takich sformułowaniach jak "filozofia a nauka", "teologia a nauka" itp.). Zwykle polega to na przynajmniej językowym przejęciu angielskiego słowa "science" do języka polskiego jako "nauka", co choćby językowo jest błędne i świadczące o ignorancji także lingwistycznej, gdyż to angielskie słowo oznacza jedynie nauki przyrodnicze (co się wiąże z XVIII i XIX-wiecznym empiryzmem angielskim), a nie naukowość w ogóle. W językach romańskich takiego zawężenia z reguły nie ma, także w języku niemieckim, jednak w języku publicystycznym i popularnym jest ono dość częste niestety, co ma związek z rozpowszechnieniem języka angielskiego w stopniu jedynie prymitywnym i powierzchownym i to nawet na wyższych uczelniach. 

Należy więc odróżnić pierwotne, historyczne korzenie modernizmu od przyczyn współczesnych. Te drugie oczywiście sprowadzają się ostatecznie do pierwszych, jednak obecnie nie są tożsame. Przyczyny obecne są prostsze, bardziej prymitywne, gdyż zwykle bezrefleksyjne i na niskim poziomie intelektualnym, wręcz nieuświadomione, gdyż otaczające niemal zewsząd, także w teologii i w przestrzeni kościelnej, a wynikające z braku wiedzy i krytycznego myślenia. Jednak nie można im zaradzić bez odniesienia do przyczyn historycznych. Innymi słowy: środkiem zaradczym jest powrót do solidnej wiedzy filozoficznej i teologicznej. W tym znaczeniu lekarstwem jest nauka we właściwym, niezawężonym do przyrodnictwa sensie. Znajomość zdrowej filozofii - tej, która jest też fundamentem zdrowej teologii katolickiej - wyposaża umysł w krytycyzm niezbędny dla trzeźwego podejścia do współczesnych trendów myślowych i kulturowych, obecnych także pośród przedstawicieli nauk szczegółowych, tudzież pośród ludzi sztuki, publicystyki, polityki, edukacji itd. 

W tym znaczeniu solidna wiedza naukowa nie zagraża lecz sprzyja teologii i życiu kościelnemu. Nie przypadkowo w ostatnich dekadach forsowany jest także na uczelniach katolickich i na wydziałach teologii (niegdyś) katolickich wtórny debilizm polegający z jednej strony na niechęci czy wręcz wrogości i wyszydzaniu filozofii klasycznej i ogólnie edukacji klasycznej, a z drugiej na wręcz irracjonalnym, sekciarskim uwielbieniu dla wiadomego "soboru" wraz z jego zgniłymi owocami w postaci pisanej, mówionej, wizualnej i akustycznej. 

Ma to wymiar nie tylko antyintelektualny lecz także antyestetyczny. Naocznie widać to w nowoczesnej architekturze kościelnej, w wyposażeniu świątyń, w szatach i sprzętach liturgicznych, których brzydota czy wręcz ohyda uderza każdego, kto nie wyzbył się elementarnego wyczucie estetyki. Podobnie jest z muzyką w obszarze kościelnym. 

Zapaść zarówno estetyczna jak też intelektualno-duchowo-moralna przejawia się szczególnie jaskrawo w modzie damskiej", która się rozpowszechniła na szeroką skalę w ostatnich 10-20 latach. Polega ona na przejęciu noszenia spodni. Ta maniera została zapoczątkowana w komuniźmie, czego dowodzą obrazki z tamtej epoki. Wiązało się to z zaprzęgnięciem niewiast do ciężkiej pracy fizycznej w kołchozach i fabrykach. Jednak nawet komunizm wykazał o tyle respektu wobec godności niewieściej, że nawet mundur damski (policyjny, wojskowy itp.) zawierał jedynie spódnice, nigdy spodnie. Ogólnie w przestrzeni publicznej, zarówno w urzędach, jak też w szkołach, nawet w handlu i usługach nie było wyjątku. To, czego nie próbowali forsować nawet komuniści, stało się quasi obowiązującą modą dopiero w epoce długich (zbyt długich) rządów pewnej biologicznie żeńskiej osoby politycznej zza Odrą, która dla kogokolwiek zdrowo myślącego z całą pewnością właściwie nie powinna być wzorem pod jakimkolwiek względem. Bezmyślne naśladowanie takiej osoby doprowadziło do obecnego stanu estetyczno-umysłowego, który obraża zarówno niewiasty jak i mężczyzn. Zdrowo myślący mężczyźni - i to nawet duchowni - nie mają śmiałości powiedzieć stanowczo swoim małżonkom, co sądzą o tej modzie, zapewne w przeświadczeniu, że ich zdanie zostanie przynajmniej zlekceważone bądź wręcz wyszydzone. Po stronie zaś niewiast ta "moda" manifestuje brak elementarnego szacunku dla męskich odczuć estetycznych, co oznacza ostatecznie pogardę dla ich męskości, nie tylko dla swojej godności niewieściej. 

Równocześnie forsuje się fideizm polegający na ślepym zaufaniu dla "soboru" i reform z nim związanych, a zwłaszcza dla hierarchii, która je reprezentuje, a sama jest uległa i spolegliwa już nie tylko względem "soboru" i "papieży soborowych", lecz jeszcze bardziej wobec możnych tego świata i potężnych machin medialnych. Dobitnym przykładem jest postawa i zachowanie hierarchii - z nielicznymi wyjątkami - podczas niedawnej globalnej histerii w związku z pewną chorobą. Te wręcz niebywale skandaliczne na tle całej historii Kościoła fakty ukazały stan intelektualny, duchowy i moralny większości duchowieństwa, co świadczy o tym, jak i czym zostało ono i jest formowane. Z całą pewnością nie są to zasady i wartości katolickie w znaczeniu rdzennie katolickich prawd i norm wynikających z Bożego Objawienia podawanego przez Tradycję Kościoła na przestrzeni wieków. 

Jak można i trzeba temu zaradzić?

Po pierwsze, przez kształcenie intelektualne na podstawie klasycznych dzieł filozofii i teologii katolickiej. Najlepiej jest to czynić w grupach samokształceniowych choć niewielkich. Nie wystarczy ograniczyć się do słuchania czy oglądania swoich ulubionych kanałów, czytania blogów i czytania sobie dobrych książek. Dobrze prowadzona formacja w grupach jest nieodzowna zwłaszcza dla osób nieprzygotowanych do tematyki z powodu braku wykształcenia. Takim osobom jest szczególnie trudno przebrnąć przez niekiedy niełatwe konstrukcje myślowe nawet w dobrych książkach, zaś wyjaśnienie przez kogoś kompetentnego zarówno istotnie pomaga jak też motywuje. Wystarczy spotykać się po domach w małych grupach pod opieką kogoś lepiej przygotowanego. Ileż czasu marnuje się często na plotkowanie, rytualne oburzanko, czy durne rozrywki. A rodzice swoim spędzaniem wolnego czasu dają przykład swoim dzieciom. Jeśli sami się karmią tylko telewizją, internetem, czy byle jaką rozrywką, to nie powinni się dziwić, że ich dzieci i nie mają lepszych pomysłów na poszerzanie swoich horyzontów intelektualnych, duchowych i moralnych. 

Po drugie, dojrzałe życie duchowe, obejmujące nie tylko regularne praktyki sakramentalne (spowiedź, Komunia św.), lecz także modlitwę osobistą i rodzinną, wraz z pogłębianiem życia duchowego na dobrych dniach skupienia czy rekolekcjach. 

Oczywiście nie są to środki sensacyjne czy nowatorskie (takiego typu jak spędy pseudocharyzmatyczne). Są jednak sprawdzone i dające gwarancję dobrych owoców w wymiarze zarówno indywidualnym jak też rodzinnym i w szerszych społecznościach. To jest walka z modernizmem - tym zbiorem wszelkich herezyj, jak mówi św. Pius X - możliwa dla każdego i właściwie niezbędna. W taki właśnie sposób może i powinno postępować odtruwanie duchowe, intelektualne i moralne, które może zapalić także młodzież, która z natury jest krytyczna i szukająca właściwej drogi. Bez reprezentowania odpowiedniego poziomu w tych wymiarach zarówno indywidualnie jak też społecznie nie uda się ukazać młodemu pokoleniu prawdy i piękna katolicyzmu. Narzekanie na świat współczesny, na "takie czasy", na "taką młodzież" na pewno nie pomoże, a jedynie prowadzi do zniechęcenia, gnuśności i katastrofizmu. To jest obecnie poważna, bardzo powszechna pokusa szatańska zwłaszcza pośród katolików nastawionych tradycyjnie. Nie wolno się jej poddawać.